Voorbedachten rade: waarom dit moord is

In een rechtszaal in Den Haag ging het vandaag niet over de vraag of een 43-jarige man zijn ex-partner heeft gedood. Dat stond vast; hij belde er zelf 112 voor. Het ging over één woord dat doodslag van moord scheidt: voorbedachten rade. Moord is, zoals de rechtbank het zelf noemt, het ernstigste delict dat het Wetboek van Strafrecht kent, met levenslang als maximum.

De rechtbank Den Haag veroordeelde de man tot vijftien jaar cel en tbs met dwangverpleging voor moord op zijn ex-partner in haar woning in Katwijk, op 7 april 2023. Daarnaast is hij veroordeeld voor het bezit van 6.255 kinderpornografische afbeeldingen en video’s, en moet hij de nabestaanden schadevergoedingen tot 20.000 euro betalen. De verdediging betoogde dat er hooguit sprake was van doodslag. De rechtbank oordeelde anders, en de motivering daarvan staat in het bericht van de Rechtspraak over deze uitspraak.

Voorbedachten rade is geen moment, het is de tijd ertussen

Het is de meest misbegrepen term uit het strafrecht. Veel mensen denken dat voorbedachten rade gaat over hoe lang van tevoren iemand het plan opvatte, of over de vraag of hij het van plan wás. Zo werkt het niet. De rechter zoekt naar een moment van kalm beraad: had de verdachte tussen zijn besluit en zijn daad gelegenheid om na te denken over de betekenis en de gevolgen, en heeft hij die gelegenheid niet gebruikt om af te zien?

In deze zaak vulde de rechtbank dat in met feiten die los van elkaar weinig zeggen en samen alles. Tegen de politieonderhandelaar, die erbij werd gehaald toen de man na zijn eigen 112-melding op de twaalfde verdieping van een andere flat stond, zei hij dat hij de dolk al weken bij zich droeg. Hij heeft dat wapen vlak voor die dag nog geslepen. Op zijn computer stonden zoekopdrachten die aansluiten op de manier waarop de vrouw is omgebracht. Dagen eerder schreef hij een afscheidsbrief, die hij later met de hand overnam. Tegen een bekende en een begeleider sprak hij het idee uit. Dat is niet één moment van bezinning, dat zijn er tientallen. De rechtbank vat het samen in één zin: hij had na zijn voorgenomen besluit dagenlang de tijd om ervan af te zien, en aanwijzingen dat hij dat heeft gedaan zijn er niet.

Wie drie van deze zaken naast elkaar legt, ziet dezelfde toets anders uitpakken

Deze uitspraak wordt begrijpelijker naast twee zaken waar wij eerder over schreven. In de Maassluis-zaak, waar een auto als wapen werd gebruikt, bleef het bij doodslag: het gebeurde in een oplopende situatie, zonder aantoonbaar moment waarop de verdachte rustig kon nadenken. In de Weiteveen-zaak in hoger beroep draaide het opnieuw om precies deze grens.

Het patroon: hoe meer voorbereiding er buiten het moment zelf ligt, hoe sneller de rechter bij moord uitkomt. Een wapen dat al weken meegaat en dat je nog aanscherpt, is voorbereiding die je niet per ongeluk doet. Een auto die op dat moment toevallig het middel is, is dat niet. Daarom levert dezelfde juridische toets in deze drie zaken twee verschillende uitkomsten op, en daarom is “hij was het al langer van plan” op zichzelf niet genoeg.

Dat hij hulp zocht, is voor de straf relevant en voor het bewijs niet

In de feiten staat iets wat in dit soort zaken vaker terugkomt: na het verbreken van de relatie ging het slecht met de man, hij zocht op verschillende manieren hulp en het lukte hem niet om erbovenop te komen. Hij kreeg zelfs steun van de familie van zijn ex. Dat verandert niets aan de bewezenverklaring, en dat hoort ook zo. Maar het zegt wel iets over het traject ervoor.

Hier ligt ons oordeel, en het gaat over beleid en niet over deze uitspraak. Een strafrechtelijk vonnis is het sluitstuk van een keten die daarvoor al maanden liep, en in die keten zit geen partij die de signalen bij elkaar legt. Iemand die zorg zoekt en niet vooruitkomt, iemand die tegen twee mensen zegt dat hij eraan denkt zijn ex iets aan te doen: dat zijn twee losse dossiers bij twee losse instanties. De rechtbank kan daar niets mee, want die krijgt de zaak pas als het te laat is. Het is de wetgever en de zorgketen die daar iets mee moeten, en die discussie gaat nu vooral over strafmaten.

Uitleggers zoals wij maken er te vaak een afvinklijst van

En dan de zwakke plek van onze eigen kant. Juridische uitleg, ook die van ons, presenteert voorbedachten rade graag als een rijtje: was er een wapen meegenomen, was er een zoekgeschiedenis, was er tijd. Zo leest een vonnis nooit. De rechtbank weegt, en weegt ook tegenargumenten: hier is uitdrukkelijk gekeken of de verdachte alsnog van zijn plan afzag, en of een beroep op noodweer of noodweerexces standhield. Dat laatste sneuvelde niet omdat het niet mocht, maar omdat de verdachte er wisselend over verklaarde. Wie zo’n toets als checklist uitlegt, maakt hem voorspelbaarder dan hij is, en dat helpt niemand die er zelf mee te maken krijgt.

Een tijdlijn op datum is het verschil tussen een indruk en een dossier

Voor wie zelf met bedreiging of intimidatie na een relatiebreuk te maken heeft, is er één ding dat vanavond al kan en dat later niet meer te reconstrueren valt: leg elk voorval vast met datum, tijdstip en wat er precies is gezegd of gedaan, en bewaar berichten in plaats van ze weg te vegen. Bij de politie, bij een advocaat en bij de rechter is die tijdlijn het verschil tussen een indruk en een dossier. Hoe je bewijs vastlegt zonder er later ruzie over te krijgen, staat in ons stuk over beeldmateriaal als bewijs.

De tbs rust op een stoornis die volgens de rechtbank doorwerkte

De tweede helft van dit vonnis gaat niet over de bewezenverklaring maar over de maatregel. De man is onderzocht in het Pieter Baan Centrum. De deskundigen stelden een gespecificeerde persoonlijkheidsstoornis vast met narcistische, borderline, theatrale en antisociale trekken, met een duurzaam patroon, en dus ook aanwezig op 7 april 2023. Bij de vraag of die stoornis in de delicten doorwerkte hielden de onderzoekers een slag om de arm, omdat de verschillende delictscenario’s dat lastig maakten. De rechtbank kwam daar wél uit, en wel via hetzelfde spoor als bij de moordvraag: de intentie waarmee de man met een geslepen dolk naar de woning ging. Dat is opvallend genoeg, want het betekent dat één feitelijke vaststelling twee zware beslissingen draagt, de kwalificatie én de maatregel.

Gaat de verdediging in hoger beroep, dan komt precies die vaststelling opnieuw op tafel, en stelt het gerechtshof dezelfde vraag: was er tussen besluit en daad ruimte om te bezinnen. In de Weiteveen-zaak leidde die stap tot een andere uitkomst. Blijft het beroep uit, dan staat deze uitspraak, en daarmee ook de motivering die andere rechtbanken erbij zullen pakken.