Zelfscan vergeten: is 242 euro terecht?

Het display van de zelfscan zegt 38,40 euro. Je tikt op betalen, pakt de tassen en loopt richting het poortje. Dan staat er een medewerker naast je met een handscanner. Steekproef. Onder in de tas ligt een komkommer die je nooit gescand hebt. Vanaf vandaag kan dat moment je 242 euro kosten.

Incassobedrijf SODA verhoogt per maandag 14 september 2026 de schadevergoeding die het namens winkeliers int van 181 naar 242 euro, meldt de NOS. Het is de eerste verhoging in veertien jaar. SODA zegt dat de stap nodig is “om het bedrag weer in verhouding te brengen en de preventieve werking te behouden”. Het bedrijf liet naar eigen zeggen juridisch onderzoek doen naar inflatie, de stijging van overheidsboetes en de vraag of het nieuwe bedrag proportioneel is. De conclusie volgens SODA: “verdedigbaar en wenselijk”, schrijft TPO.

Geen boete, wel een rekening

Op de stickers bij de ingang lijkt het een boete, maar dat is het niet. Een boete legt de overheid op. SODA is een private partij en kan zelf geen straf opleggen, benadrukt BeveiligingNieuws. De 242 euro is een schadevergoeding: wie schade veroorzaakt, moet die volgens de wet vergoeden. Bij winkeldiefstal bestaat die schade volgens de NOS vooral uit de tijd die de winkelier kwijt is aan het afhandelen van het incident. Aangifte bij de politie staat daar los van en kan er nog bij komen.

Steeds meer winkels kiezen alleen nog voor die incassoroute. SODA handelde in 2025 ruim 30.000 zaken af, tegen bijna 22.000 een jaar eerder (TPO, op basis van FashionUnited). Een woordvoerder van Kruidvat zei het tegen de NOS zonder omwegen: “De dief betaalt een schadevergoeding en wij doen geen aangifte bij de politie.” Zonder aangifte volgt ook geen strafzaak.

Een komkommer vergeten maakt je nog geen dief

Diefstal draait om opzet. Wie per ongeluk iets niet scant, maakt zich niet automatisch schuldig aan winkeldiefstal, zegt advocaat Robin Joppen van Cleerdin & Hamer in BeveiligingNieuws. Volgens hem spelen onder meer het aantal niet-gescande producten, de waarde ervan en de camerabeelden een rol. Lijkt het een vergissing, dan kan de winkelier je het product gewoon laten afrekenen, zonder schadevergoeding en zonder aangifte.

Het woord “kan” doet daar veel werk. Hoe streng een winkel is, verschilt per filiaal en per medewerker. RTL Nieuws verzamelde ervaringen van klanten. De 73-jarige José vergat een zak chips en kreeg te horen dat ze de volgende keer een boete zou krijgen, en dat ze haar gezicht zouden onthouden. Daniëlle en haar vriend scanden alle boodschappen, maar vergaten de tasjes waarin hij stond in te pakken. Hij kreeg een boete en een winkelverbod van een jaar. Bij een Plus in Portugaal werd een verkeerd gescande bak champignons gewoon opnieuw gescand. Albert Heijn, Jumbo, Lidl, Dirk en Aldi wilden tegen RTL niets kwijt over hoe vaak ze klanten aanspreken of de politie bellen.

De rekensom achter 242 euro klopt niet meer

Tegen de verhoging zelf is weinig in te brengen als het om echte diefstal gaat. Sinds 2012 is bijna alles duurder geworden, en een bedrag dat veertien jaar stilstaat, schrikt minder af. Het probleem zit in de onderbouwing. Het oude bedrag van 181 euro ging volgens de NOS uit van gemiddeld twee uur werk per diefstal. Dat is 90,50 euro per uur. Diezelfde NOS schrijft dat winkeliers dankzij de incassobureaus nu vaak binnen een kwartier klaar zijn.

Leg die twee naast elkaar. Voor twee uur werk is 242 euro 121 euro per uur. Voor een kwartier werk is het 968 euro per uur (242 gedeeld door 0,25). Wij vinden dat een schadevergoeding moet passen bij de schade die er echt is. Hoe beter het incassosysteem werkt, hoe minder tijd een winkelier kwijt is, en hoe zwakker het verhaal onder een hoger bedrag wordt. Dat is geen theorie. Volgens de NOS kregen betrapte dieven het oude bedrag bij de rechter al eens omlaag, omdat de winkelier niet kon aantonen dat hij er echt zoveel tijd in had gestoken.

Bij de zelfscan komt daar iets bij. Daar beslist geen rechter over opzet, maar een medewerker met een handscanner, op de vloer, in een paar seconden. Wie zich schaamt en snel weg wil, betaalt. SODA-directeur Niels van Os zei het tegen de NOS zelf: “Ze hebben er ook een belang bij het op te willen lossen.” Een systeem dat leunt op mensen die meewerken, moet extra voorzichtig zijn met wie het als dief aanmerkt.

“Vergeten” is ook het excuus van wie bewust iets laat liggen

Eerlijk is eerlijk: klanten maken het de eerlijke vergeter zelf ook lastig. RTL sprak eerder met Daan, die bij de zelfscan bewust weleens iets kleins niet scant. “Dan denk ik: wat maakt het nou uit?” Volgens Jumbo gebeurt een derde van alle diefstallen in zijn winkels bij de zelfscankassa, meldde Omroep Brabant op basis van het Jumbo-jaarverslag over 2024. Wie elke niet-gescande zak snoep wegzet als onschuldig foutje, maakt het woord “vergeten” waardeloos. Precies daardoor wordt de klant die wél gewoon iets over het hoofd zag minder snel geloofd.

Ook de cijfers vragen voorzichtigheid, van beide kanten. De politie registreerde in 2025 ruim 37.000 winkeldiefstallen, maar dat telt ook andere winkels mee dan supermarkten. Experts schatten dat maar 1 tot 4 procent bij de politie terechtkomt, en komen zo op zo’n 2 miljoen per jaar. Dat is een schatting, geen telling. En geen van die cijfers zegt hoeveel betrapte klanten iets echt vergaten.

Kijk nog één keer in de kar voor je afrekent

In de verhalen hierboven ging het mis bij de tasjes zelf en bij het zakje snoep dat een kind in de kar legde. Doe voor je op betalen tikt één rondje langs de plekken waar zoiets blijft liggen: het kinderzitje, de onderste bak van de kar, de tasjes en wat je kind erbij heeft gepakt. Het kost je tien seconden en het voorkomt een gesprek bij het poortje. Wil je weten hoe het zit als het toch uit de hand loopt en de politie erbij komt, lees dan wat je rechten zijn als je wordt aangehouden. En heb je een laag inkomen en een geschil dat naar de rechter gaat, dan kom je mogelijk in aanmerking voor gefinancierde rechtshulp via een toevoeging.

De eerste rechter die over 242 euro beslist

Het nieuwe bedrag moet zich nog bewijzen. Het komt pas echt op tafel als iemand weigert te betalen en de winkel naar de kantonrechter stapt. Moet een winkelier dan laten zien dat hij met een kwartier werk 242 euro schade had, dan staat SODA’s rekensom voor het eerst onder druk. Tot die tijd hangt er op de stickers een bedrag dat vooral afschrikt, en dat is iets anders dan een bedrag dat al is getoetst.

Dit artikel geeft algemene informatie en is geen juridisch advies over jouw situatie.